{"id":14684,"date":"2023-05-04T09:22:11","date_gmt":"2023-05-04T08:22:11","guid":{"rendered":"http:\/\/dubawa.org\/dir\/?p=14684"},"modified":"2023-05-04T09:22:13","modified_gmt":"2023-05-04T08:22:13","slug":"aarun-yinrunyinrun-gbogbo-oun-ti-o-ni-lati-mo-nipa-apeere-aisan-okunfa-idena-aisan-ati-itoju","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/aarun-yinrunyinrun-gbogbo-oun-ti-o-ni-lati-mo-nipa-apeere-aisan-okunfa-idena-aisan-ati-itoju\/","title":{"rendered":"\u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun: Gbogbo oun t\u00ed o n\u00ed l\u00e1ti m\u1ecd\u0300 n\u00edpa \u00e0p\u1eb9\u1eb9r\u1eb9 \u00e0\u00ecs\u00e0n, ok\u00f9nf\u00e0, \u00ecd\u00e8n\u00e0 \u00e0\u00ecs\u00e0n \u00e0ti \u00ect\u1ecd\u0301j\u00fa"},"content":{"rendered":"\n<h2 class=\"wp-block-heading\"><strong>\u00ccr\u00f2y\u00ecn l\u1eb9kunr\u1eb9r\u1eb9&nbsp;<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">L\u1ecdd\u1ecd\u1ecddun ni \u00e0j\u00e0k\u00e1l\u1eb9\u0300 \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun m\u00e1a n b\u00e9 s\u00edl\u1eb9\u0300 n\u00ed or\u00edl\u1eb9\u0300-\u00e8d\u00e8 N\u00e0\u00ecj\u00edr\u00ed\u00e0, p\u00e0\u00e1p\u00e0\u00e1 j\u00f9l\u1ecd n\u00ed \u00e0s\u00eck\u00f2 \u1eb9\u0300\u1eb9\u0300r\u00f9n. \u00c0\u00e0r\u00f9n yi le \u1e63&#8217;eku pani l\u00e1\u00e0rin \u00ec\u1e63\u1eb9\u0301j\u00fa m\u1eb9\u0301r\u00ecnl\u00e9l\u00f3g\u00fan. N\u00ed <a href=\"https:\/\/www.thisdaylive.com\/index.php\/2023\/01\/24\/fg-reports-meningitis-outbreak-in-jigawa\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>o\u1e63\u00f9 kinn\u00ed<\/strong><\/a> \u1ecdd\u00fan 2023, \u00ecj\u1ecdba \u00e0pap\u1ecd\u0300 k\u00e9de \u00ect\u00e0nk\u00e1l\u1eb9\u0300 \u1eb9y\u00e0 \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun kan ni \u00ecp\u00ednl\u1eb9\u0300 Jigawa eyi ti \u00e0w\u1ecdn oloyinbo \u0144 p\u00e8 n\u00ed cerebrospinal meningitis, w\u1ecdn s\u00ec fi \u00ecd\u00ed r\u1eb9\u0300 m\u00fal\u1eb9\u0300 p\u00e9 \u00e8n\u00ecy\u00e0n m\u00e9j\u00ecl\u00e1 l\u00f3 ti fi or\u00ed lugbadi \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed, \u00e0m\u1ecd\u0301\u1e63\u00e1 \u00e8n\u00ecy\u00e0n \u1eb9\u0300ta d\u00edn n\u00ed \u1ecdg\u1ecd\u0301f\u00e0 lo w\u00e0 l\u00e1b\u00e9 \u00e0k\u00edy\u00e8s\u00ed \u00e0w\u1ecdn onisegun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">N\u00edtor\u00ed \u00e8y\u00ed, \u00e0j\u1ecd t\u00f3 \u0144 m\u00f3j\u00fat\u00f3 \u00ect\u00e0nk\u00e1l\u1eb9\u0300 \u00e0w\u1ecdn \u00e0r\u00f9n l\u00f3r\u00edl\u1eb9\u0300 \u00e8d\u00e8 N\u00e0\u00ecj\u00edr\u00ed\u00e0 NCDC <a href=\"https:\/\/guardian.ng\/news\/meningitis-ncdc-deploys-rapid-response-team-to-jigawa-yobe-katsina\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>r\u00e1n<\/strong><\/a> \u00e0w\u1ecdn \u00f2\u1e63\u00ec\u1e63\u1eb9\u0301 \u00eclera l\u00f3 s\u00ec \u00ecp\u00ednl\u1eb9\u0300 Jigawa, Yobe \u00e0ti Katsina, k\u00ed w\u1ecdn l\u1ecd dojuk\u1ecd \u00ect\u00e0nk\u00e1l\u1eb9\u0300 \u00e0\u00e0r\u00f9n n\u00e1\u00e0. \u1e62\u00f9gb\u1ecd\u0301n, n\u00ed \u1ecdj\u1ecd\u0301 ketadinlogun o\u1e63\u00f9 kej\u00ec \u1ecdd\u00fan yii, <a href=\"https:\/\/www.vanguardngr.com\/2023\/02\/suspected-meningitis-outbreak-kills-38-in-jigawa\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>\u00e8n\u00ecy\u00e0n m\u00e9j\u00ec d\u00edn logoji l\u00f3 j\u1eb9 \u1eccl\u1ecdrun n&#8217;ipe latari \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun<\/strong><\/a> ni ilu Jigawa. \u00cct\u00e0nk\u00e1l\u1eb9\u0300 \u00e0r\u00f9n y\u00ec\u00ed ni ilu Jigawa j\u1eb9 ipenija p\u00e0t\u00e0k\u00ec f\u00fan gbogbo \u00e8n\u00ecy\u00e0n pe \u00e0\u00e0r\u00f9n bur\u00fak\u00fa ti b\u1eb9 sil\u1eb9 ni \u00echa \u00e0r\u00edw\u00e1 orile-ede N\u00e0\u00ecj\u00edr\u00ed\u00e0 t\u00ed o si n\u00edl\u00f2 \u00e8t\u00f2 \u00eclera t\u00f3 p\u00e9ye \u00e0ti amojuto \u00e0\u00ecs\u00e0n.\u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\"><strong>\u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun \u00e0ti ok\u00f9nf\u00e0 r\u1eb9\u0300<\/strong>&nbsp;<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/ncdc.gov.ng\/diseases\/factsheet\/49\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>\u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun<\/strong><\/a> j\u1eb9 igb\u00ednik\u00f9n \u00e0w\u1ecdn iw\u1ecd ti o bo \u1ecdp\u1ecdl\u1ecd ati \u1eb9s\u1ecd \u1ecdpa-\u1eb9hin, eleyi ti a npe ni iw\u1ecd-\u1ecdp\u1ecdl\u1ecd. Keneth Ayange, o\u1e63i\u1e63\u1eb9 \u00ec\u1e63\u1eb9gun \u00f2y\u00ecnb\u00f3 n\u00ed ile-iwosan Anglican Hospital Kafanchan, s\u00e0l\u00e0y\u00e9 pe ik\u1ecdlu \u1eb9y\u00e0 \u00e8\u1e63\u00f3 ara l\u00e8 \u1e63&#8217;okunfa igb\u00ednik\u00f9n iw\u1ecd \u1ecdp\u1ecdl\u1ecd.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img data-recalc-dims=\"1\" fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"768\" height=\"567\" data-attachment-id=\"14685\" data-permalink=\"https:\/\/dubawa.org\/dir\/aarun-yinrunyinrun-gbogbo-oun-ti-o-ni-lati-mo-nipa-apeere-aisan-okunfa-idena-aisan-ati-itoju\/image-6-16\/\" data-orig-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/dubawa.org\/dir\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/image-6.png?fit=768%2C567&amp;ssl=1\" data-orig-size=\"768,567\" data-comments-opened=\"1\" data-image-meta=\"{&quot;aperture&quot;:&quot;0&quot;,&quot;credit&quot;:&quot;&quot;,&quot;camera&quot;:&quot;&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;&quot;,&quot;created_timestamp&quot;:&quot;0&quot;,&quot;copyright&quot;:&quot;&quot;,&quot;focal_length&quot;:&quot;0&quot;,&quot;iso&quot;:&quot;0&quot;,&quot;shutter_speed&quot;:&quot;0&quot;,&quot;title&quot;:&quot;&quot;,&quot;orientation&quot;:&quot;0&quot;}\" data-image-title=\"image-6\" data-image-description=\"\" data-image-caption=\"\" data-large-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/dubawa.org\/dir\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/image-6.png?fit=768%2C567&amp;ssl=1\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/dubawa.org\/dir\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/image-6.png?resize=768%2C567\" alt=\"\" class=\"wp-image-14685\" title=\"\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/dubawa.org\/dir\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/image-6.png?w=768&amp;ssl=1 768w, https:\/\/i0.wp.com\/dubawa.org\/dir\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/image-6.png?resize=300%2C221&amp;ssl=1 300w\" sizes=\"(max-width: 768px) 100vw, 768px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">\u00c0w\u00f2r\u00e1n t\u00ed o \u1e63\u00e0p\u00e8j\u00fawe \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun. Or\u00edsun \u00e0w\u00f2r\u00e1n: Healthline<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.healthline.com\/health\/meningitis#types\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>Ok\u00f9nf\u00e0 \u00e0\u00e0r\u00f9n y\u00ed\u00ec ti \u00f3 w\u1ecdp\u1ecd j\u00f9l\u1ecd<\/strong><\/a> ni \u00e0k\u00f3r\u00e0n ti alam\u1ecd (bacteria) ati ti \u1ecdl\u1ecdj\u1eb9 (virus). T\u00ed o b\u00e1 j\u1eb9 \u00e0k\u00f3r\u00e0n alam\u1ecd (bacteria), ajenirun (parasite) tabi elu\/osun ara (fungi) lo maa n \u1e63okunfa igb\u00ednik\u00f9n.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">\u00c0m\u1ecd ni igba miran, egb\u00f2 ati \u00e0w\u1ecdn \u00f2\u00f2g\u00f9n ti a nlo le fa igb\u00ednik\u00f9n. D\u00f3k\u00edt\u00e0 Ayange, \u1e63\u00e0l\u00e0y\u00e9 p\u00e9 \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed m\u00e1a n t\u00e0nk\u00e1 ni \u00e0s\u00ecko \u00e8\u00e8r\u00f9n.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">\u201cIgba \u00e8\u00e8r\u00f9n maa n fi \u00e0ye sil\u1eb9 f\u00fan \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun lati t\u00e0nk\u00e1, ni asiko naa, imu eniyan a gb\u1eb9, eyi ma je ki \u00e8n\u00ecy\u00e0n mi alam\u1ecd (bacteria) to wa ninu ategun sinu ara. Ati w\u00edp\u00e9, eya mimi ati ipoyida ara ni asiko n\u00e1\u00e0 m\u00e1a di al\u00e1\u00ecl\u00e1gb\u00e1ra, eyi s\u00ec m\u00e1a j\u1eb9 k\u00ed \u00e8n\u00ecy\u00e0n k\u00f2 orisirisi \u00e0\u00ecs\u00e0n to ma t\u00e0n k\u00e1\u00e0kiri ag\u1ecd ara.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">Oun m\u00edr\u00e0n to le \u1e63okunfa \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ni ikunna lati gba ab\u1eb9\u0301r\u1eb9\u0301 \u00e0j\u1eb9s\u00e1ra lati gb\u00f3gun ti alam\u1ecd to n fa \u00e0is\u00e0n y\u00ec\u00ed. \u00cct\u00e0nk\u00e1l\u1eb9\u0300 yinrunyinrun w\u1ecdp\u1ecd ni \u00e0w\u1ecdn \u00eclet\u00f2 k\u1ecd\u1ecdkan l\u00e1gbay\u00e9 p\u00e0\u00e1p\u00e0\u00e1 ni il\u1eb9\u0300 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/African_meningitis_belt\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>ad\u00fal\u00e1w\u1ecd\u0300<\/strong><\/a>, b\u00edi orile-ede N\u00e0\u00ecj\u00edr\u00ed\u00e0. D\u00f3k\u00edt\u00e0 Ayange \u1e63\u00e0l\u00e0y\u00e9 p\u00e9 \u00e0w\u1ecdn ipinl\u1eb9 mokandinlogun ti iha \u00c0r\u00edw\u00e1 ni \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed t\u00ed w\u1ecdp\u1ecd jul\u1ecd ni oril\u1eb9-\u00e8de N\u00e0\u00ecj\u00edr\u00ed\u00e0.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">\u201cAarun yinrunyinrun m\u00e1a n saba b\u1eb9 sil\u1eb9 ni \u00eclet\u00f2 y\u00ec\u00ed. \u1eb8\u0300y\u00e0 \u00e0\u00ecs\u00e0n n\u00e1\u00e0 ti a n pe ni (Neisseria meningitides type C strain) l\u00f3 w\u1ecd\u0301p\u1ecd\u0300 jul\u1ecd n\u00ed \u00e0gb\u00e8gb\u00e8 naa, \u1ecd s\u00ed ti \u1e63\u1ecd\u1e63\u1eb9 ni b\u1eb9.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><img data-recalc-dims=\"1\" decoding=\"async\" data-attachment-id=\"14686\" data-permalink=\"https:\/\/dubawa.org\/dir\/aarun-yinrunyinrun-gbogbo-oun-ti-o-ni-lati-mo-nipa-apeere-aisan-okunfa-idena-aisan-ati-itoju\/image-7-16\/\" data-orig-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/dubawa.org\/dir\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/image-7.png?fit=750%2C498&amp;ssl=1\" data-orig-size=\"750,498\" data-comments-opened=\"1\" data-image-meta=\"{&quot;aperture&quot;:&quot;0&quot;,&quot;credit&quot;:&quot;&quot;,&quot;camera&quot;:&quot;&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;&quot;,&quot;created_timestamp&quot;:&quot;0&quot;,&quot;copyright&quot;:&quot;&quot;,&quot;focal_length&quot;:&quot;0&quot;,&quot;iso&quot;:&quot;0&quot;,&quot;shutter_speed&quot;:&quot;0&quot;,&quot;title&quot;:&quot;&quot;,&quot;orientation&quot;:&quot;0&quot;}\" data-image-title=\"image-7\" data-image-description=\"\" data-image-caption=\"\" data-large-file=\"https:\/\/i0.wp.com\/dubawa.org\/dir\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/image-7.png?fit=750%2C498&amp;ssl=1\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/dubawa.org\/dir\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/image-7.png?resize=750%2C498\" alt=\"\" class=\"wp-image-14686\" width=\"750\" height=\"498\" title=\"\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/dubawa.org\/dir\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/image-7.png?w=750&amp;ssl=1 750w, https:\/\/i0.wp.com\/dubawa.org\/dir\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/image-7.png?resize=300%2C199&amp;ssl=1 300w\" sizes=\"(max-width: 750px) 100vw, 750px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">M\u00e1\u00e0p\u00f9 aw\u1ecdn ilu ti \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ti m\u00e1a n s\u1ecds\u1eb9\u0301. Or\u00edsun: Travel Vaccines<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\"><strong>\u00c0p\u1eb9\u1eb9r\u1eb9 \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun&nbsp;<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">\u00c0p\u1eb9\u1eb9r\u1eb9 \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun t\u00f3 w\u1ecdp\u1ecd jul\u1ecd ni \u1ecdr\u00f9n g\u00edgan, \u00ecgb\u00f3n\u00e1, aileduro ni ibi to m\u1ecdl\u1eb9, or\u00ed f\u00edf\u1ecd\u0301, \u00e8\u00e9b\u00ec, ara ai\u1e63egiri (ki enia ma til\u1eb9 naani nkan). Ninu awon <a href=\"https:\/\/www.webmd.com\/children\/understanding-meningitis-basics\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>omo \u1ecdw\u1ecd<\/strong><\/a>, \u00e0p\u1eb9\u1eb9r\u1eb9 \u00e0\u00ecs\u00e0n l\u00e8 j\u1eb9 igbe p\u00fap\u1ecd\u0300, \u00ecgb\u00f3n\u00e1 tabi ki ara tut\u00f9 ju b\u00f3 ti y\u1eb9 lo, ara aisegiri, ailejeun tabi mu \u1ecdm\u00fa. \u00c0m\u00ec \u00e0p\u1eb9\u1eb9r\u1eb9 a\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun to tipase alam\u1ecd t\u00e0b\u00ed elu m\u00e1a l\u1ecd l\u00e1\u00e0rin \u1ecdj\u1ecd d\u00ed\u1eb9\u0300 s\u00ed \u1ecds\u1eb9 kan l\u1eb9\u0301y\u00ecn \u00ect\u1ecd\u0301j\u00fa. \u00c0m\u1ecd\u0301 al\u00e1\u00ecs\u00e0n le ma ri \u00ecw\u00f2s\u00e0n titi \u1eb9yin \u1ecds\u1eb9 tabi o\u1e63\u00f9 melo kan. \u1eb8l\u00f2m\u00edr\u00e0n le ma b\u1ecd ninu \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\"><strong>Or\u00ed\u1e63i \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ti alam\u1ecd&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00c0\u00e0r\u00f9n y\u00ed\u00ec je \u00e0r\u00e0nm\u1ecd\u0301, <a href=\"https:\/\/www.healthline.com\/health\/bacterial-meningitis-causes-and-how-they-re-spread\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>alam\u1ecd<\/strong><\/a> s\u00ed ni \u1ecd m\u00e1a n fa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">Eyi je oun kan to l\u00e8 fa ewu f\u00fan \u00eclera \u1ecdp\u1ecd eniyan l\u00e1w\u00f9j\u1ecd nitori \u1ecd le la emi l\u1ecd ti a ko ba se \u00ect\u1ecd\u0301j\u00fa re daada. \u1ecc le b\u1eb9 sil\u1eb9 lagbegbe kan, \u00e8y\u00ed d\u00e1 l\u00e9 or\u00ed ir\u00fa alam\u1ecd to f\u00e0\u00e1, s\u00f9gb\u00f3n \u00ect\u1ecdj\u00fa w\u00e0 f\u00faun, a s\u00ec l\u00e8 yago f\u00fan \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Aarun yinrunyinrun ti \u1ecdl\u1ecdj\u1eb9&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">Aarun yinrunyinrun ti aw\u1ecdn <a href=\"https:\/\/www.healthline.com\/health\/meningitis-awareness\/bacterial-viral-fungal-meningitis\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>\u1ecdl\u1ecdj\u1eb9<\/strong><\/a> (viruses) \u0144f\u00e0 l\u00f3 w\u1ecdp\u1ecd, w\u1ecdn ko si ni inira pup\u1ecd. \u1eb8\u0300y\u00e0 \u00e0\u00e0r\u00f9n y\u00ed\u00ec m\u00e1a n l\u1ecd f\u00fanra r\u1eb9. Sugbon ni igba miran, a ni lati se itoju \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ti osun ara\/elu<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">Eyi o w\u1ecdp\u1ecd rara. Elu l\u00f3 m\u00e1a n saba <a href=\"https:\/\/www.cdc.gov\/meningitis\/fungal.html\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>\u1e63okunfa<\/strong><\/a> \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed. Ni igba ti elu y\u00ec\u00ed ba w\u1ecd in\u00fa \u00e0g\u1ecd\u0301 ara, a gba aw\u1ecdn inu i\u1e63an \u1eb9j\u1eb9 lati l\u1ecd si iw\u1ecd-\u1ecdp\u1ecdl\u1ecd. Aw\u1ecdn eniyan ti \u00e8t\u00f2 \u00f2k\u00ed ara w\u1ecdn \u00f2 d\u00e1p\u00e9 daada m\u00e1a t\u00e8t\u00e8 k\u00f3 \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun latari k\u00f2k\u00f2r\u00f2 aj\u1eb9nirun<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">Or\u00ed\u1e63ir\u00ed\u1e63i k\u00f2k\u00f2r\u00f2 aj\u1eb9nirun lo n \u1e63okunfa \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun. Aj\u1eb9nirun y\u00ec\u00ed le wa n\u00edn\u00fa id\u1ecdti, \u00ecgb\u1eb9\u0301, l\u00e1ra \u1eb9ranko t\u00e0b\u00ed o\u00fanj\u1eb9 b\u00edi \u00ecgb\u00edn, eja t\u00fat\u00f9, ad\u00ec\u1eb9.&nbsp; A \u00f2 l\u00e8 \u1e63&#8217;agbako \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ti k\u00f2k\u00f2r\u00f2 ajenirun \u1e63okunfa, latara al\u00e1\u00ecs\u00e0n. Aw\u1ecdn k\u00f2k\u00f2r\u00f2 yii m\u00e1a n sapam\u1ecd s&#8217;\u00e1ra \u1eb9ranko t\u00e0b\u00ed o\u00fanj\u1eb9 t\u00ed \u00e8n\u00ecy\u00e0n m\u00e1a j\u1eb9.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ti k\u00ec\u00ed \u1e63e \u00e0k\u00f3r\u00e0n<\/strong>&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">\u00c8y\u00ed kii se \u00e0r\u00e0nm\u1ecd\u0301 tabi \u00e0k\u00f3r\u00e0n. Dipo \u00e0k\u00f3r\u00e0n, o\u00f2g\u00f9n t\u00e0b\u00ed \u00e0\u00ecs\u00e0n m\u00edr\u00e0n lo m\u00e1a n <a href=\"https:\/\/www.webmd.com\/children\/understanding-meningitis-basics\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>f\u00e0\u00e1<\/strong><\/a>, b\u00edi \u00e0\u00e0r\u00f9n j\u1eb9j\u1eb9r\u1eb9, i\u1e63\u1eb9 ab\u1eb9 inu \u1ecdp\u1ecdl\u1ecd, \u00ecpal\u00e1ra or\u00ed t\u00e0b\u00ed \u00e0w\u1ecdn egb\u00f2ogi m\u00edr\u00e0n.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun t\u00f3 mu ewu d\u00e1n\u00ed<\/strong>&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">Elu, l\u00e0k\u00far\u00e8gb\u00e9 ati \u00e0\u00e0r\u00f9n j\u1eb9j\u1eb9r\u1eb9 le \u1e63okunfa iruf\u1eb9 \u00e0\u00e0r\u00f9n y\u00ed\u00ec. It\u1ecdju ok\u00f9nf\u00e0 yii se p\u00e0t\u00e0k\u00ec.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00cct\u00e0nk\u00e1l\u1eb9\u0300 \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">\u00c0j\u1ecd eleto ilera lagbaye, <a href=\"https:\/\/www.who.int\/health-topics\/meningitis#tab=tab_1\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>WHO<\/strong><\/a>, salaye pe alam\u1ecd to n fa \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun m\u00e1a ntan kaakiri lati aw\u1ecdn omi-ara \u1eb9ni to ba ni aisan yi, yala lati \u1ecdfun r\u1eb9 tabi lati imu r\u1eb9\u0300. At\u1eb9gun le gbe omi-ara yi nigbati alaisan yi ba f\u1eb9nuko \u1eb9l\u00f2m\u00edr\u00e0n, koda ti alaisan ba wuk\u1ecd, s\u1ecdr\u1ecd tabi ti o ba s\u00edn, eyi le fa \u00e0k\u00f3b\u00e1 fun \u1eb9ni to ba wa ni t\u00f2s\u00ed alaisan.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">\u00c0k\u00f3k\u00f2 \u00ec\u1e63\u00e0ba f\u00fan \u00e0\u00ecs\u00e0n yinrunyinrun le j\u1eb9 \u1ecdj\u1ecd\u0301 m\u1eb9rin, \u1e63\u00f9gb\u1ecd\u0301n ni \u00ecgb\u00e0 m\u00edr\u00e0n, o le j\u1eb9 \u1ecdj\u1ecd\u0301 m\u00e9j\u00ec s\u00ed m\u00e9w\u00e0\u00e1. Alam\u1ecd to n fa \u00e0is\u00e0n y\u00ec\u00ed le w\u00e0 n\u00edn\u00fa \u1ecd\u0300fun, y\u00f3\u00f2 s\u00ec m\u00fa k\u00ed \u00e8y\u00e0 \u00f2k\u00ed ara ma \u1e63i\u1e63e d\u00e9\u00e9d\u00e9, \u00e8y\u00ed a je ki \u00e0\u00ecs\u00e0n n\u00e1\u00e0 w\u1ecd in\u00fa i\u1e63an \u1eb9j\u1eb9 s\u00ed in\u00fa iw\u1ecd \u1ecdp\u1ecdl\u1ecd.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">Muhammad Adamu, onisegun oyinbo ni eka ijoba to n risi \u1ecdr\u1ecd \u00eclera ipinle Jigawa (Ministry of Health) m\u1eb9nuba orisirisi okunfa \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ni agbegbe naa. \u201cAp\u1ecdju alabagbe, \u00f2\u1e63\u00ec, \u1eb9kun omi ni ipinle Jigawa.&nbsp; Ek\u00f9n omi ni ipinle Jigawa ti le aw\u1ecdn eniyan kuro ni ibugbe w\u1ecdn lo ibomiran, eyi s\u00ec m\u00e1a n fa ap\u1ecdju eniyan l\u00e1w\u00f9j\u1ecd miran.&#8221;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Iyagofun \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">O dara ki awon eniyan l\u00e1w\u00f9j\u1ecd m\u1ecd n\u00edpa \u00e0\u00ecs\u00e0n yinrunyinrun \u00e0ti b\u00ed o \u1e63e l\u00e8 t\u00e0nk\u00e1, n\u00edtor\u00ed in\u00fa at\u1eb9gun lo m\u00e1a n w\u00e0. D\u00f3k\u00edt\u00e0 Ayange \u1e63\u00e0l\u00e0y\u00e9 p\u00e9 idanileko \u00e0w\u1ecdn \u00e8n\u00ecy\u00e0n l\u00e1w\u00f9j\u1ecd nipa \u00e0\u00e0r\u00f9n n\u00e1\u00e0 se pataki, g\u1eb9g\u1eb9bi a \u1e63e d\u1eb9kun \u00e0\u00e0r\u00f9n COVID-19. Onisegun oyinbo naa fi kun w\u00edp\u00e9 agb\u1ecdd\u1ecd \u1e63e idanil\u1eb9k\u1ecd \u1ecdp\u1ecdl\u1ecdp\u1ecd onisegun \u00f2y\u00ecnb\u00f3 lati le \u1e63awari \u00e0\u00ecs\u00e0n n\u00e1\u00e0 n\u00edn\u00fa ag\u1ecd ara. O s\u1ecd w\u00edp\u00e9 d\u00f3k\u00edt\u00e0 to n \u1e63e \u00ect\u1ecd\u0301j\u00fa \u00e0\u00ecs\u00e0n n\u00e1\u00e0 ni agbegbe yii \u00f2 t\u00f3.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">Lati d\u1eb9k\u00f9n \u00e0\u00ecs\u00e0n n\u00e1\u00e0, dokita naa menuba gbigbe igbe ay\u00e9 t\u00f3 d\u00e1ra, oorun s\u00edsun lasiko, \u00ecy\u00e0g\u00f2 f\u00fan al\u00e1\u00ecs\u00e0n, \u00ecm\u1ecd\u0301t\u00f3t\u00f3 (f\u1ecd \u1ecdw\u1ecd d\u00e9\u00e9d\u00e9), gbogbo \u00e8y\u00ed \u1e63e p\u00e0t\u00e0k\u00ec. K\u00f3d\u00e0, ab\u00e9r\u00e9 \u00e0j\u1eb9s\u00e1ra m\u00e1a d\u00e8n\u00e0 \u1eb9\u0300y\u00e0 \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">D\u00f3k\u00edt\u00e0 Muhammad Adamu salaye p\u00e9 ijoba ipinle Jigawa ti n gbaradi fun idena \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun. \u1eb8ka \u00ecj\u1ecdba to n risi \u00eclera \u00e0wuj\u1ecd ni ipinle Jigawa ti b\u00e8r\u00e8 s\u00ed\u00ed se \u00ecw\u00e1r\u00ed \u00e0w\u1ecdn \u00e8n\u00ecy\u00e0n t\u00f3 n\u00ed \u00e0\u00ecs\u00e0n naa, b\u1eb9\u1eb9 it\u1ecdju ti b\u1eb9r\u1eb9, lati d\u00e8n\u00e0 itankal\u1eb9 \u00e0\u00e0r\u00f9n n\u00e1\u00e0. \u00ccj\u1ecdba s\u00ed n p\u00e8s\u00e8 it\u1ecdju \u1ecdf\u1eb9 fun \u00e0w\u1ecdn to f&#8217;or\u00ed lugbadi \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>It\u1ecdju \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">\u00cct\u1ecdj\u00fa \u00e0\u00ecs\u00e0n n\u00e1\u00e0 d\u00e1l\u00e9 ori irufe \u1eb9\u0300y\u00e0 yinrunyinrun t\u00f3 j\u1eb9\u0301. W\u1ecdn m\u00e1a n fi egboogi <a href=\"https:\/\/www.nhs.uk\/conditions\/meningitis\/treatment\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>apalam\u1ecd<\/strong><\/a> (antibiotics) \u1e63e it\u1ecdju \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ti alam\u1ecd. \u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ti \u1ecdl\u1ecdj\u1eb9 le l\u1ecd f\u00fanra r\u1eb9 l\u00e1\u00e0rin \u1ecds\u1eb9 kan l\u00e1\u00ecs\u00ed \u00ect\u1ecdj\u00fa. D\u00f3k\u00edt\u00e0 m\u00e1a fi oogun se itoju \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ti osun ara.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\"><strong>\u00c0k\u00f3tan<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-justify wp-block-paragraph\">Botilejepe \u00ecpolongo ab\u1eb9r\u1eb9 \u00e0j\u1eb9s\u00e1ra \u0144 \u1e63i\u1e63e lati gbogun ti \u00ect\u00e0nk\u00e1l\u1eb9\u0300 \u00e0\u00ecs\u00e0n yinrunyinrun, o se p\u00e0t\u00e0k\u00ec f\u00fan \u00ecj\u1ecdba orile-ede N\u00e0\u00ecj\u00edr\u00ed\u00e0 l\u00e1ti \u1e63e \u00ecp\u00e8s\u00e8 oun ti ara-ilu ma lo lati d\u00e8n\u00e0 \u00e0\u00e0r\u00f9n y\u00ed\u00ec. \u00c0k\u00f3j\u1ecdp\u1ecd\u0300 or\u00ed\u1e63ir\u00ed\u1e63i igbese ni a le fi gb\u00f3gun ti ok\u00f9nf\u00e0 ati ipa \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun, b\u00edi igbese lati \u1ecdd\u1ecd \u00ecj\u1ecdba, \u1ecdp\u1ecd eniyan l&#8217;awuj\u1ecd, ati \u00e0w\u1ecdn \u1eb9l\u00f2m\u00edr\u00e0n t\u00ed \u1ecdr\u1ecd kan.&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00ccr\u00f2y\u00ecn l\u1eb9kunr\u1eb9r\u1eb9&nbsp; L\u1ecdd\u1ecd\u1ecddun ni \u00e0j\u00e0k\u00e1l\u1eb9\u0300 \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun m\u00e1a n b\u00e9 s\u00edl\u1eb9\u0300 n\u00ed or\u00edl\u1eb9\u0300-\u00e8d\u00e8 N\u00e0\u00ecj\u00edr\u00ed\u00e0, p\u00e0\u00e1p\u00e0\u00e1 j\u00f9l\u1ecd n\u00ed \u00e0s\u00eck\u00f2 \u1eb9\u0300\u1eb9\u0300r\u00f9n. \u00c0\u00e0r\u00f9n yi le \u1e63&#8217;eku pani l\u00e1\u00e0rin \u00ec\u1e63\u1eb9\u0301j\u00fa m\u1eb9\u0301r\u00ecnl\u00e9l\u00f3g\u00fan. N\u00ed o\u1e63\u00f9 kinn\u00ed \u1ecdd\u00fan 2023, \u00ecj\u1ecdba \u00e0pap\u1ecd\u0300 k\u00e9de \u00ect\u00e0nk\u00e1l\u1eb9\u0300 \u1eb9y\u00e0 \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun kan ni \u00ecp\u00ednl\u1eb9\u0300 Jigawa eyi ti \u00e0w\u1ecdn oloyinbo \u0144 p\u00e8 n\u00ed cerebrospinal meningitis, w\u1ecdn s\u00ec fi \u00ecd\u00ed r\u1eb9\u0300 m\u00fal\u1eb9\u0300 p\u00e9 \u00e8n\u00ecy\u00e0n m\u00e9j\u00ecl\u00e1 l\u00f3 ti fi or\u00ed lugbadi \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed, \u00e0m\u1ecd\u0301\u1e63\u00e1 \u00e8n\u00ecy\u00e0n \u1eb9\u0300ta d\u00edn n\u00ed \u1ecdg\u1ecd\u0301f\u00e0 lo w\u00e0 l\u00e1b\u00e9 \u00e0k\u00edy\u00e8s\u00ed \u00e0w\u1ecdn onisegun. N\u00edtor\u00ed \u00e8y\u00ed, \u00e0j\u1ecd t\u00f3 \u0144 m\u00f3j\u00fat\u00f3 \u00ect\u00e0nk\u00e1l\u1eb9\u0300 \u00e0w\u1ecdn \u00e0r\u00f9n l\u00f3r\u00edl\u1eb9\u0300 \u00e8d\u00e8 N\u00e0\u00ecj\u00edr\u00ed\u00e0 NCDC r\u00e1n \u00e0w\u1ecdn \u00f2\u1e63\u00ec\u1e63\u1eb9\u0301 \u00eclera l\u00f3 s\u00ec \u00ecp\u00ednl\u1eb9\u0300 Jigawa, Yobe \u00e0ti Katsina, k\u00ed w\u1ecdn l\u1ecd dojuk\u1ecd \u00ect\u00e0nk\u00e1l\u1eb9\u0300 \u00e0\u00e0r\u00f9n n\u00e1\u00e0. \u1e62\u00f9gb\u1ecd\u0301n, n\u00ed \u1ecdj\u1ecd\u0301 ketadinlogun o\u1e63\u00f9 kej\u00ec \u1ecdd\u00fan yii, \u00e8n\u00ecy\u00e0n m\u00e9j\u00ec d\u00edn logoji l\u00f3 j\u1eb9 \u1eccl\u1ecdrun n&#8217;ipe latari \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ni ilu Jigawa. \u00cct\u00e0nk\u00e1l\u1eb9\u0300 \u00e0r\u00f9n y\u00ec\u00ed ni ilu Jigawa j\u1eb9 ipenija p\u00e0t\u00e0k\u00ec f\u00fan gbogbo \u00e8n\u00ecy\u00e0n pe \u00e0\u00e0r\u00f9n bur\u00fak\u00fa ti b\u1eb9 sil\u1eb9 ni \u00echa \u00e0r\u00edw\u00e1 orile-ede N\u00e0\u00ecj\u00edr\u00ed\u00e0 t\u00ed o si n\u00edl\u00f2 \u00e8t\u00f2 \u00eclera t\u00f3 p\u00e9ye \u00e0ti amojuto \u00e0\u00ecs\u00e0n.\u00a0\u00a0 \u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun \u00e0ti ok\u00f9nf\u00e0 r\u1eb9\u0300&nbsp; \u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun j\u1eb9 igb\u00ednik\u00f9n \u00e0w\u1ecdn iw\u1ecd ti o bo \u1ecdp\u1ecdl\u1ecd ati \u1eb9s\u1ecd \u1ecdpa-\u1eb9hin, eleyi ti a npe ni iw\u1ecd-\u1ecdp\u1ecdl\u1ecd. Keneth Ayange, o\u1e63i\u1e63\u1eb9 \u00ec\u1e63\u1eb9gun \u00f2y\u00ecnb\u00f3 n\u00ed ile-iwosan Anglican Hospital Kafanchan, s\u00e0l\u00e0y\u00e9 pe ik\u1ecdlu \u1eb9y\u00e0 \u00e8\u1e63\u00f3 ara l\u00e8 \u1e63&#8217;okunfa igb\u00ednik\u00f9n iw\u1ecd \u1ecdp\u1ecdl\u1ecd. Ok\u00f9nf\u00e0 \u00e0\u00e0r\u00f9n y\u00ed\u00ec ti \u00f3 w\u1ecdp\u1ecd j\u00f9l\u1ecd ni \u00e0k\u00f3r\u00e0n ti alam\u1ecd (bacteria) ati ti \u1ecdl\u1ecdj\u1eb9 (virus). T\u00ed o b\u00e1 j\u1eb9 \u00e0k\u00f3r\u00e0n alam\u1ecd (bacteria), ajenirun (parasite) tabi elu\/osun ara (fungi) lo maa n \u1e63okunfa igb\u00ednik\u00f9n.\u00a0 \u00c0m\u1ecd ni igba miran, egb\u00f2 ati \u00e0w\u1ecdn \u00f2\u00f2g\u00f9n ti a nlo le fa igb\u00ednik\u00f9n. D\u00f3k\u00edt\u00e0 Ayange, \u1e63\u00e0l\u00e0y\u00e9 p\u00e9 \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed m\u00e1a n t\u00e0nk\u00e1 ni \u00e0s\u00ecko \u00e8\u00e8r\u00f9n.&nbsp; \u201cIgba \u00e8\u00e8r\u00f9n maa n fi \u00e0ye sil\u1eb9 f\u00fan \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun lati t\u00e0nk\u00e1, ni asiko naa, imu eniyan a gb\u1eb9, eyi ma je ki \u00e8n\u00ecy\u00e0n mi alam\u1ecd (bacteria) to wa ninu ategun sinu ara. Ati w\u00edp\u00e9, eya mimi ati ipoyida ara ni asiko n\u00e1\u00e0 m\u00e1a di al\u00e1\u00ecl\u00e1gb\u00e1ra, eyi s\u00ec m\u00e1a j\u1eb9 k\u00ed \u00e8n\u00ecy\u00e0n k\u00f2 orisirisi \u00e0\u00ecs\u00e0n to ma t\u00e0n k\u00e1\u00e0kiri ag\u1ecd ara.&#8221; Oun m\u00edr\u00e0n to le \u1e63okunfa \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ni ikunna lati gba ab\u1eb9\u0301r\u1eb9\u0301 \u00e0j\u1eb9s\u00e1ra lati gb\u00f3gun ti alam\u1ecd to n fa \u00e0is\u00e0n y\u00ec\u00ed. \u00cct\u00e0nk\u00e1l\u1eb9\u0300 yinrunyinrun w\u1ecdp\u1ecd ni \u00e0w\u1ecdn \u00eclet\u00f2 k\u1ecd\u1ecdkan l\u00e1gbay\u00e9 p\u00e0\u00e1p\u00e0\u00e1 ni il\u1eb9\u0300 ad\u00fal\u00e1w\u1ecd\u0300, b\u00edi orile-ede N\u00e0\u00ecj\u00edr\u00ed\u00e0. D\u00f3k\u00edt\u00e0 Ayange \u1e63\u00e0l\u00e0y\u00e9 p\u00e9 \u00e0w\u1ecdn ipinl\u1eb9 mokandinlogun ti iha \u00c0r\u00edw\u00e1 ni \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed t\u00ed w\u1ecdp\u1ecd jul\u1ecd ni oril\u1eb9-\u00e8de N\u00e0\u00ecj\u00edr\u00ed\u00e0. \u201cAarun yinrunyinrun m\u00e1a n saba b\u1eb9 sil\u1eb9 ni \u00eclet\u00f2 y\u00ec\u00ed. \u1eb8\u0300y\u00e0 \u00e0\u00ecs\u00e0n n\u00e1\u00e0 ti a n pe ni (Neisseria meningitides type C strain) l\u00f3 w\u1ecd\u0301p\u1ecd\u0300 jul\u1ecd n\u00ed \u00e0gb\u00e8gb\u00e8 naa, \u1ecd s\u00ed ti \u1e63\u1ecd\u1e63\u1eb9 ni b\u1eb9.&#8221; \u00c0p\u1eb9\u1eb9r\u1eb9 \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun&nbsp; \u00c0p\u1eb9\u1eb9r\u1eb9 \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun t\u00f3 w\u1ecdp\u1ecd jul\u1ecd ni \u1ecdr\u00f9n g\u00edgan, \u00ecgb\u00f3n\u00e1, aileduro ni ibi to m\u1ecdl\u1eb9, or\u00ed f\u00edf\u1ecd\u0301, \u00e8\u00e9b\u00ec, ara ai\u1e63egiri (ki enia ma til\u1eb9 naani nkan). Ninu awon omo \u1ecdw\u1ecd, \u00e0p\u1eb9\u1eb9r\u1eb9 \u00e0\u00ecs\u00e0n l\u00e8 j\u1eb9 igbe p\u00fap\u1ecd\u0300, \u00ecgb\u00f3n\u00e1 tabi ki ara tut\u00f9 ju b\u00f3 ti y\u1eb9 lo, ara aisegiri, ailejeun tabi mu \u1ecdm\u00fa. \u00c0m\u00ec \u00e0p\u1eb9\u1eb9r\u1eb9 a\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun to tipase alam\u1ecd t\u00e0b\u00ed elu m\u00e1a l\u1ecd l\u00e1\u00e0rin \u1ecdj\u1ecd d\u00ed\u1eb9\u0300 s\u00ed \u1ecds\u1eb9 kan l\u1eb9\u0301y\u00ecn \u00ect\u1ecd\u0301j\u00fa. \u00c0m\u1ecd\u0301 al\u00e1\u00ecs\u00e0n le ma ri \u00ecw\u00f2s\u00e0n titi \u1eb9yin \u1ecds\u1eb9 tabi o\u1e63\u00f9 melo kan. \u1eb8l\u00f2m\u00edr\u00e0n le ma b\u1ecd ninu \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed.\u00a0 Or\u00ed\u1e63i \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun \u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ti alam\u1ecd&nbsp; \u00c0\u00e0r\u00f9n y\u00ed\u00ec je \u00e0r\u00e0nm\u1ecd\u0301, alam\u1ecd s\u00ed ni \u1ecd m\u00e1a n fa. Eyi je oun kan to l\u00e8 fa ewu f\u00fan \u00eclera \u1ecdp\u1ecd eniyan l\u00e1w\u00f9j\u1ecd nitori \u1ecd le la emi l\u1ecd ti a ko ba se \u00ect\u1ecd\u0301j\u00fa re daada. \u1ecc le b\u1eb9 sil\u1eb9 lagbegbe kan, \u00e8y\u00ed d\u00e1 l\u00e9 or\u00ed ir\u00fa alam\u1ecd to f\u00e0\u00e1, s\u00f9gb\u00f3n \u00ect\u1ecdj\u00fa w\u00e0 f\u00faun, a s\u00ec l\u00e8 yago f\u00fan \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed.&nbsp; Aarun yinrunyinrun ti \u1ecdl\u1ecdj\u1eb9&nbsp; Aarun yinrunyinrun ti aw\u1ecdn \u1ecdl\u1ecdj\u1eb9 (viruses) \u0144f\u00e0 l\u00f3 w\u1ecdp\u1ecd, w\u1ecdn ko si ni inira pup\u1ecd. \u1eb8\u0300y\u00e0 \u00e0\u00e0r\u00f9n y\u00ed\u00ec m\u00e1a n l\u1ecd f\u00fanra r\u1eb9. Sugbon ni igba miran, a ni lati se itoju \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed.\u00a0 \u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ti osun ara\/elu Eyi o w\u1ecdp\u1ecd rara. Elu l\u00f3 m\u00e1a n saba \u1e63okunfa \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed. Ni igba ti elu y\u00ec\u00ed ba w\u1ecd in\u00fa \u00e0g\u1ecd\u0301 ara, a gba aw\u1ecdn inu i\u1e63an \u1eb9j\u1eb9 lati l\u1ecd si iw\u1ecd-\u1ecdp\u1ecdl\u1ecd. Aw\u1ecdn eniyan ti \u00e8t\u00f2 \u00f2k\u00ed ara w\u1ecdn \u00f2 d\u00e1p\u00e9 daada m\u00e1a t\u00e8t\u00e8 k\u00f3 \u00e0\u00ecs\u00e0n y\u00ec\u00ed.\u00a0 \u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun latari k\u00f2k\u00f2r\u00f2 aj\u1eb9nirun Or\u00ed\u1e63ir\u00ed\u1e63i k\u00f2k\u00f2r\u00f2 aj\u1eb9nirun lo n \u1e63okunfa \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun. Aj\u1eb9nirun y\u00ec\u00ed le wa n\u00edn\u00fa id\u1ecdti, \u00ecgb\u1eb9\u0301, l\u00e1ra \u1eb9ranko t\u00e0b\u00ed o\u00fanj\u1eb9 b\u00edi \u00ecgb\u00edn, eja t\u00fat\u00f9, ad\u00ec\u1eb9.&nbsp; A \u00f2 l\u00e8 \u1e63&#8217;agbako \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ti k\u00f2k\u00f2r\u00f2 ajenirun \u1e63okunfa, latara al\u00e1\u00ecs\u00e0n. Aw\u1ecdn k\u00f2k\u00f2r\u00f2 yii m\u00e1a n sapam\u1ecd s&#8217;\u00e1ra \u1eb9ranko t\u00e0b\u00ed o\u00fanj\u1eb9 t\u00ed \u00e8n\u00ecy\u00e0n m\u00e1a j\u1eb9. \u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ti k\u00ec\u00ed \u1e63e \u00e0k\u00f3r\u00e0n&nbsp; \u00c8y\u00ed kii se \u00e0r\u00e0nm\u1ecd\u0301 tabi \u00e0k\u00f3r\u00e0n. Dipo \u00e0k\u00f3r\u00e0n, o\u00f2g\u00f9n t\u00e0b\u00ed \u00e0\u00ecs\u00e0n m\u00edr\u00e0n lo m\u00e1a n f\u00e0\u00e1, b\u00edi \u00e0\u00e0r\u00f9n j\u1eb9j\u1eb9r\u1eb9, i\u1e63\u1eb9 ab\u1eb9 inu \u1ecdp\u1ecdl\u1ecd, \u00ecpal\u00e1ra or\u00ed t\u00e0b\u00ed \u00e0w\u1ecdn egb\u00f2ogi m\u00edr\u00e0n. \u00c0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun t\u00f3 mu ewu d\u00e1n\u00ed&nbsp; Elu, l\u00e0k\u00far\u00e8gb\u00e9 ati \u00e0\u00e0r\u00f9n j\u1eb9j\u1eb9r\u1eb9 le \u1e63okunfa iruf\u1eb9 \u00e0\u00e0r\u00f9n y\u00ed\u00ec. It\u1ecdju ok\u00f9nf\u00e0 yii se p\u00e0t\u00e0k\u00ec. \u00cct\u00e0nk\u00e1l\u1eb9\u0300 \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun \u00c0j\u1ecd eleto ilera lagbaye, WHO, salaye pe alam\u1ecd to n fa \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun m\u00e1a ntan kaakiri lati aw\u1ecdn omi-ara \u1eb9ni to ba ni aisan yi, yala lati \u1ecdfun r\u1eb9 tabi lati imu r\u1eb9\u0300. At\u1eb9gun le gbe omi-ara yi nigbati alaisan yi ba f\u1eb9nuko \u1eb9l\u00f2m\u00edr\u00e0n, koda ti alaisan ba wuk\u1ecd, s\u1ecdr\u1ecd tabi ti o ba s\u00edn, eyi le fa \u00e0k\u00f3b\u00e1 fun \u1eb9ni to ba wa ni t\u00f2s\u00ed alaisan.\u00a0 \u00c0k\u00f3k\u00f2 \u00ec\u1e63\u00e0ba f\u00fan \u00e0\u00ecs\u00e0n yinrunyinrun le j\u1eb9 \u1ecdj\u1ecd\u0301 m\u1eb9rin, \u1e63\u00f9gb\u1ecd\u0301n ni \u00ecgb\u00e0 m\u00edr\u00e0n, o le j\u1eb9 \u1ecdj\u1ecd\u0301 m\u00e9j\u00ec s\u00ed m\u00e9w\u00e0\u00e1. Alam\u1ecd to n fa \u00e0is\u00e0n y\u00ec\u00ed le w\u00e0 n\u00edn\u00fa \u1ecd\u0300fun, y\u00f3\u00f2 s\u00ec m\u00fa k\u00ed \u00e8y\u00e0 \u00f2k\u00ed ara ma \u1e63i\u1e63e d\u00e9\u00e9d\u00e9, \u00e8y\u00ed a je ki \u00e0\u00ecs\u00e0n n\u00e1\u00e0 w\u1ecd in\u00fa i\u1e63an \u1eb9j\u1eb9 s\u00ed in\u00fa iw\u1ecd \u1ecdp\u1ecdl\u1ecd.&nbsp; Muhammad Adamu, onisegun oyinbo ni eka ijoba to n risi \u1ecdr\u1ecd \u00eclera ipinle Jigawa (Ministry of Health) m\u1eb9nuba orisirisi okunfa \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun ni agbegbe naa. \u201cAp\u1ecdju alabagbe, \u00f2\u1e63\u00ec, \u1eb9kun omi ni ipinle Jigawa.&nbsp; Ek\u00f9n omi ni ipinle Jigawa ti le aw\u1ecdn eniyan kuro ni ibugbe w\u1ecdn lo ibomiran, eyi s\u00ec m\u00e1a n fa ap\u1ecdju eniyan l\u00e1w\u00f9j\u1ecd miran.&#8221;&nbsp; Iyagofun \u00e0\u00e0r\u00f9n yinrunyinrun O dara ki awon eniyan l\u00e1w\u00f9j\u1ecd m\u1ecd n\u00edpa \u00e0\u00ecs\u00e0n yinrunyinrun \u00e0ti b\u00ed o \u1e63e l\u00e8 t\u00e0nk\u00e1, n\u00edtor\u00ed in\u00fa at\u1eb9gun lo m\u00e1a n w\u00e0. D\u00f3k\u00edt\u00e0 Ayange \u1e63\u00e0l\u00e0y\u00e9<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":14687,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"hannibal_claim_source":"","hannibal_source_label":"","hannibal_card_color":"blue","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","_wpscppro_dont_share_socialmedia":false,"_wpscppro_custom_social_share_image":0,"_facebook_share_type":"","_twitter_share_type":"","_linkedin_share_type":"","_pinterest_share_type":"","_linkedin_share_type_page":"","_instagram_share_type":"","_medium_share_type":"","_threads_share_type":"","_google_business_share_type":"","_bluesky_share_type":"","_mastodon_share_type":"","_selected_social_profile":[],"_wpsp_enable_custom_social_template":false,"_wpsp_social_scheduling":{"enabled":false,"datetime":null,"platforms":[],"status":"template_only","dateOption":"today","timeOption":"now","customDays":"","customHours":"","customDate":"","customTime":"","schedulingType":"absolute"},"_wpsp_active_default_template":true},"categories":[1572,121,2450],"tags":[],"verdict":[],"ppma_author":[1920],"class_list":["post-14684","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-explainers","category-health","category-yoruba"],"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p8R6dE-3OQ","jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"authors":[{"term_id":1920,"user_id":0,"is_guest":1,"slug":"elizabeth-ogunbamowo","display_name":"Elizabeth Ogunbamowo","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7043a07f4ff292637cb75d13c8340fa9afb2ec87eceec4eedd980077c8bfd304?s=96&r=g","author_category":"","user_url":"","last_name":"","first_name":"","job_title":"","description":""}],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/dubawa.org\/dir\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/image-8.png?fit=709%2C399&ssl=1","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14684","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14684"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14684\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14688,"href":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14684\/revisions\/14688"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/wp-json\/wp\/v2\/media\/14687"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14684"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14684"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14684"},{"taxonomy":"verdict","embeddable":true,"href":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/wp-json\/wp\/v2\/verdict?post=14684"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/dubawa.org\/dir\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=14684"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}